Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων και τα αρχαία αστρονομικά όργανα: Εκθέσεις τεχνολογικών τεκμηρίων στη Βιβλιοθήκη του ΤΕΕ

Στο πλαίσιο του επετειακού εορτασμού των 90 χρόνων λειτουργίας της Βιβλιοθήκης ΤΕΕ, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας έχει τη χαρά και την τιμή να φιλοξενεί στο χώρο της Βιβλιοθήκης τις παρακάτω εκθέσεις:

«Μηχανισμός των Αντικυθήρων»

του Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ξενοφώντα Μουσά

&

«Αρχαία αστρονομικά όργανα»

του Μαθηματικού – κατασκευαστή αρχαίων ελληνικών μηχανών, Διονυσίου Κριάρη

Στις εκθέσεις παρουσιάζεται η εξέλιξη της αστρονομίας στην Ελλάδα και η γέννηση της αστροφυσικής, που είναι συνυφασμένη με τη γέννηση της φιλοσοφίας και του πολιτισμού.

Αναλυτικότερα, παρουσιάζονται ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων (ο παλαιότερος υπολογιστής, το αστρονομικό ρολόι και πλανητάριο), διαδραστικά εκθέματα/προγράμματα, ομοιώματα του Μηχανισμού, ηλιακά ρολόγια και άλλα αστρονομικά μετρητικά όργανα από την Αρχαία Ελλάδα. Η συλλογή αυτή, σε διάφορες μορφές, έχει παρουσιαστεί σε:

• ΗΠΑ (NASA, Παιδικό Μουσείο του Μανχάταν, διάφορα πανεπιστήμια)
• Ρωσία
• Αγγλία
• Γαλλία
• Γερμανία
• Ιταλία
• Σουηδία
• Πολωνία
• Πορτογαλία
• Σλοβακία
• Σλοβενία
• Αίγυπτο
• Αλγερία
• Βραζιλία
• και σε πολλά Μουσεία, Σχολεία και Πανεπιστήμια στην Ελλάδα και την Κύπρο

Οι εκθέσεις παρουσιάζονται στη Βιβλιοθήκη του ΤΕΕ στην οδό Λέκκα 23-25 (1^ος όροφος) και οι ώρες λειτουργίας είναι από Δευτέρα έως Παρασκευή 8.00 – 15.00. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 31/10/2017.

Ο Πρόεδρος του ΤΕΕ Γιώργος Στασινός δήλωσε σχετικά:

«Η τέχνη, η τεχνική, η τεχνολογία και η επιστήμη είναι άρρηκτα δεμένες με την μακραίωνη ιστορία αυτού του τόπου. Και είναι σύμφυτες με το επάγγελμα, αρχικά και την επιστήμη, αργότερα και μέχρι σήμερα, του μηχανικού. Με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 90 χρόνων της Βιβλιοθήκης του ΤΕΕ αλλά και των 95 ετών του ίδιου του Επιμελητηρίου, που θα εορτάσουμε του χρόνου, προσπαθούμε να συνεργαστούμε με σημαντικούς επιστήμονες, όχι μόνο μηχανικούς, σε σειρά εκδηλώσεων, όπως διαλέξεις, εκθέσεις, επισκέψεις σε μουσεία, διαγωνισμούς, για να προσεγγίσουμε τόσο την αρχαία όσο και τη σύγχρονη τεχνολογία. Να αναδείξουμε το νήμα που δένει μέσα στους αιώνες σε αυτόν τον ευλογημένο τόπο τις τόσο σημαντικές για τη ζωή, τους ανθρώπους, την κοινωνία και την οικονομία έννοιες. Οι εκθέσεις που διοργανώνουμε στη Βιβλιοθήκη του ΤΕΕ εντάσσονται σε αυτό το πλαίσιο και νομίζω ότι είναι σημαντική ευκαιρία να δούμε όλοι αυτά που δύσκολα μαθαίνουμε, αυτά που δεν βλέπουν εύκολα το φως της επικαιρότητας, αλλά που είναι τόσο σημαντικά, τόσο δεμένα με την ύπαρξή μας: μια εισαγωγή στα τεχνολογικά επιτεύγματα των Αρχαίων Ελλήνων.»

Η ενασχόλησή μας αυτή δεν είναι ευκαιριακή αλλά σταθερή μέσα στο χρόνο, καθώς θυμίζω ότι στο ΤΕΕ υποστηρίζουμε και φιλοξενούμε την ΕΜΑΕΤ, την Εταιρεία Μελέτης της Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας. Το κοινό γνωρίζει τον μηχανισμό των Αντικυθήρων ως τον πρώτο υπολογιστή, όπως έχει καθιερωθεί, και όλοι συμφωνούν για τη σπουδαιότητά του. Είναι σημαντικό να τον παρουσιάσουμε. Υπάρχουν πολλά που μελέτησαν και έφτιαξαν οι αρχαίοι Έλληνες… Ένα δείγμα αυτών είναι η έκθεση για τα αστρονομικά μετρητικά όργανα από την αρχαία Ελλάδα. Με το μυαλό μας στα άστρα, ανιχνεύουμε τα αποτελέσματα της ανθρώπινης σκέψης μιας άλλης εποχής. Πιστεύω ότι έχουμε πολλά να μάθουμε ακόμα από την αρχαία ελληνική τεχνολογία: από τις αρχές σχεδιασμού των πόλεων μέχρι τα συστήματα αποχέτευσης, από τη ναυπηγική μέχρι την πλοήγηση, από την αρχιτεκτονική έως το λάξευμα της πέτρας. Και πολλά ακόμα. Και ίσως πολλά που δεν έχουμε ακόμη ερευνήσει. Προσπαθούμε να τα αναδείξουμε και στο Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας, με έμφαση στην ιστορία της τεχνικής, της τεχνολογίας και της επιστήμης, ιδιαίτερα επειδή φέτος εορτάζουμε τα 90 χρόνια λειτουργίας της Βιβλιοθήκης του ΤΕΕ. Ξεκινήσαμε το 1927 με τη συλλογή του Πολυτεχνικού Συλλόγου και λίγα χρόνια αργότερα δημιουργήσαμε το πρώτο οργανωμένο αναγνωστήριο. Οι προσπάθειες του ΤΕΕ για μια σύγχρονη Βιβλιοθήκη και τη διάδοση του Τεχνικού Βιβλίου μόλις άρχιζαν. Σήμερα, μηχανικοί και βιβλιοθηκονόμοι συνεργάζονται για να προσφέρουν τις υπηρεσίες της βιβλιοθήκης στους μηχανικούς, επιστήμονες, φοιτητές, ερευνητές, συλλόγους και δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς από το Κέντρο και την Περιφέρεια. Νομίζω ότι όλοι όσοι επισκεφθούν τις δύο εκθέσεις στη Βιβλιοθήκη του ΤΕΕ θα φύγουν πιο πλούσιοι σε γνώσεις και εμπειρίες. Καλώ τους μηχανικούς και τους πολίτες να την επισκεφθούν.»

Ο Ξενοφών Διον. Μουσάς (Καθηγητής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και Ένωση Ελλήνων Φυσικών) σημείωσε:

Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων, ο παλαιότερος υπολογιστής, το αστρονομικό ρολόι και πλανητάριο παρουσιάζονται σε μια όμορφη και ενδιαφέρουσα έκθεση στη Βιβλιοθήκη του ΤΕΕ. Η έκθεση αυτή, σε διάφορες μορφές, έχει παρουσιαστεί σε όλο τον κόσμο, από την NASA και το Παιδικό Μουσείο του Μανχάταν και πανεπιστήμια στις ΗΠΑ, την Ρωσία, την Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Σουηδία, Πολωνία, Πορτογαλία, Σλοβακία, Σλοβενία, Αίγυπτο, Αλγερία, Βραζιλία, και σε πολλά Μουσεία, Σχολεία και Πανεπιστήμια στην Ελλάδα και την Κύπρο. Η έκθεση μας παρουσιάζει το αρχαιότερο πολύπλοκο αυτόματο, καθώς και την Ελληνική Αστρονομία και Αστροφυσική. Ο μηχανισμός αυτός, στην αρχαιότητα, ονομαζόταν πινακίδιον, και θεωρείται το αρχαιότερο tablet. Είναι ένα αστρονομικό ρολόι που λειτουργεί με γρανάζια και δείκτες, δείχνοντας τη θέση των ουρανίων σωμάτων, όπως ο Ήλιος και η Σελήνη (και την φάση της). Προβλέπει εκλείψεις και πιθανώς τις θέσεις των πλανητών, σύμφωνα με το εγχειρίδιο χρήσης του. Βασίζεται σε αρχαία κείμενα (Ήρωνα, Πάππου, Πρόκλου) και περιγράφει μια συνεχή κίνηση που δίνεται από βάρη και αντίβαρα, με πλωτήρα σε δοχείο με νερό. Ο Μηχανισμός σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε με μαθηματικά κομμένα γρανάζια από κράματα χαλκού, κασσίτερου και μολύβδου, και δείχνει αποτελέσματα με δείκτες σε κυκλικές ή ελικοειδείς κλίμακες. Για τον προσδιορισμό της θέσης της Σελήνης ή του Δία, χρησιμοποιεί τριγωνομετρικές σειρές Fourier, παρόμοιες με αυτές που χρησιμοποιεί το τηλέφωνό σας. Η έκθεση παρουσιάζει την εξέλιξη της αστρονομίας στην Ελλάδα και τη γέννηση της αστροφυσικής, που συνδέονται με τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό.»

Ο Διονύσιος Κριάρης, Μαθηματικός, κατασκευαστής αρχαίων ελληνικών μηχανών, ανέφερε σχετικά:

«Καμία επιστήμη δεν μπορεί να αναπτυχθεί χωρίς αξιόπιστα μετρητικά εργαλεία. Οι αποστάσεις, οι δυνάμεις και ο χρόνος πρέπει να μετριούνται με ακρίβεια και ευκολία. Στην έκθεση παρουσιάζονται τα αστρονομικά μετρητικά όργανα που χρησιμοποιήθηκαν από αρχαίους Έλληνες αστρονόμους, σχεδιάστηκαν από αυτούς και χρησιμοποιήθηκαν για τεχνικούς σκοπούς. Μερικά παραδείγματα:

• Η μέτρηση μεγάλων αποστάσεων με γεωμετρικές μεθόδους, όπως η μέτρηση απόστασης Γης-Ήλιου από τον Αναξιμένη και η διάνοιξη σήραγγας μήκους ενός χιλιομέτρου στη Σάμο από τον Ευπαλίνο.
• Διόπτρα και οδόμετρο, εργαλεία του Ήρωνα, που περιγράφονται στο βιβλίο του «Διόπτρα» και έχουν χρησιμοποιηθεί επί αιώνες.
• Ο αστρολάβος του Απολλώνιου και ο σφαιρικός αστρολάβος του Ευδόξου, που αναπτύχθηκαν από μελέτες του Ιππάρχου για τη «στερεογραφική προβολή» και την αστρονομία.
• Ο Ερατοσθένης μέτρησε την περιφέρεια της Γης με μεγάλη ακρίβεια, μετρώντας τη γωνία των ακτίνων του Ήλιου.
• Η μέτρηση του χρόνου από πολύ νωρίς. Τα υδρίαι ωροσκόπια των τελευταίων αιώνων της αρχαιότητας ήταν πολύ ακριβή. Ο Ευάγγελος Σταμάτης σχολιάζει το ωρολόγιο του Αρχιμήδους στο βιβλίο «Αρχιμήδους άπαντα» (ΤΕΕ, 1974). Οι πολύπλοκοι μηχανισμοί δείχνουν την προηγμένη τεχνολογική εξέλιξη της ελληνιστικής εποχής. Οι αυτοματισμοί ξεκίνησαν τρεις αιώνες πριν από τον Ήρωνα και καταλήγουν στον «Προσομοιωτήρα» του Μηχανισμού των Αντικυθήρων.»

 

Για τη διοργάνωση της έκθεσης, ευχαριστίες εκφράζονται στους:

• Ίδρυμα Ιωάννη Φ. Κωστόπουλου
• Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη
• Ίδρυμα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης
• Ίδρυμα Ευγενίδου
• Leverhulme Trust
• Υπουργείο Πολιτισμού
• Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (περιλαμβάνονται πολλές φωτογραφίες), Πανεπιστήμιο Αθηνών
• κ. Π. Τατούλης, κ. Ι. Σειραδάκη, κ. Mike Edmunds, κ. T. Freeth, κ. Γ. Μπιτσάκη, κ. Ε. Μάγκου, κ. Μ. Ζαφειροπούλου
• X-tek Systems, κ. Roger Hadland, ΗΡ, κ. Tom Malzbender
• κ. Διονύση Κριάρη, κ. Μ. Ρουμελιώτη, κ. Μέμο Τσελίκα, κ. Χάρη Κριτζά, κ. Μάρω Παπαθανασίου, κ. Φλώρα Βαφέα, κ. Λίζα Μανδαλιού – Λυκοπάντη – Σταδιάτη

Για περισσότερες πληροφορίες, μπορείτε να επικοινωνήσετε στα τηλέφωνα 2103291701 και 2103291717 και να επισκεφθείτε την ιστοσελίδα του ΤΕΕ στον σύνδεσμο:

http://portal.tee.gr/portal/page/portal/library/90years-tee-library/ektheseis-astronomias

20170724_dt_tee